ඉරානයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට හෝ ඉස්ලාමීය නොවන පාලනයකට ලෝකයේ ප්‍රබල රටවල් බය ඇයි?

Jan 3, 2026 at 01:35 PM

|

Lanka Leader

අපි කලින් ඉරාන ජල අර්බුදය ගැන කලින් කතා කළා, දැන් එහි සෑබෑ ගැටළුව විදි වලට ඇවිත්! කොහොමත් මැදපෙරදිග දේශපාලනය කියන්නේ හරියට චෙස් පුවරුවක් වගේ. එක ඉත්තෙක් එහා මෙහා වෙද්දී මුළු ක්‍රීඩාවේම ස්වරූපය වෙනස් වෙනවා. පසුගිය කාලය පුරාම ඉරානය ඇතුළතින් වගේම පිටතිනුත් "පාලන තන්ත්‍රයේ වෙනසක්" ගැන කතාබහ මතු වුණා. වීදි බැස උද්ඝෝෂණය කරන සාමාන්‍ය වැසියන්ගේ හඬ අපි  මාධයෙන් ඇසුවා. නමුත්, ලෝක දේශපාලන සිතියම දෙස බැලූ විට අපට පෙනෙන අමුතු ඇත්තක් තිබෙනවා. ඒ තමයි, ඉරානයේ වත්මන් "මුල්ලා පාලනය" බිඳ වැටෙනවාට ලෝකයේ ප්‍රබල රටවල් සහ කණ්ඩායම් රැසක් ඇත්තටම අකමැති බව! 

ඉතින් ඇයි ඔවුන් ඉරානයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට හෝ ඉස්ලාමීය නොවන පාලනයකට බය? 'මුල්ලා පාලනය' බිඳ වැටෙනවාට සැබවින්ම අකමැති කවුද? බල දේශපාලනයේ ඒ සැඟවුණු කතාව අද මේ ලිපියෙන් ගැඹුරින් සොයා බලමු.

අපි ඉරානය ගැන කතා කරද්දී 1979 වසර අමතක කරන්න බැහැ. ඊට කලින් ඉරානය පාලනය කළේ "ෂා" රජු . ඒ කාලේ ඉරානය කියන්නේ බටහිර පන්නයේ ඉතාමත් නවීන රටක්. කාන්තාවන්ට නිදහස තිබුණා, විශ්වවිද්‍යාලවල උසස් අධ්‍යාපනයක් තිබුණා. නමුත් "ඉස්ලාමීය විප්ලවය" සමඟ සියල්ල වෙනස් වුණා. ආගමික නායකයින් හෙවත් 'මුල්ලා'වරුන් රටේ පාලනය අතට ගත්තා. එතැන් පටන් ඉරානය ලෝකයේ 'බටහිර විරෝධී' කඳවුරේ ප්‍රධානියෙක් බවට පත් වුණා. අද අපි දකින දේශපාලන අර්බුදය නිර්මාණය වෙන්නේ මෙන්න මේ ආගමික පාලනය සහ නූතන ලෝකය අතර ඇති වන ගැටුම නිසයි.

රුසියාව!

ඉරාන පාලනය ආරක්ෂා විය යුතු බවට වැඩිපුරම ප්‍රාර්ථනා කරන රට රුසියාවයි. ව්ලැඩිමීර් පුටින්ගේ පාලනයට මැදපෙරදිග කලාපයේ සිටින ශක්තිමත්ම සහ විශ්වාසවන්තම සහකරු තමයි ඉරානය. බටහිර සම්බාධක හමුවේ රුසියාව හුදකලා වෙද්දී, ඉරානය ඔවුන්ට යුදමය වශයෙන් මෙන්ම ආර්ථික වශයෙන්ද විශාල සහයක් ලබා දෙනවා. විශේෂයෙන්ම යුක්‍රේන යුද්ධයේදී ඉරාන 'ෂහීඩ් 136' ඩ්‍රෝන යානා රුසියාවට මොන තරම් වටිනාකමක් එකතු කළාද යන්න රහසක් නෙවෙයි. 

රුසියාවට ඉරානය කියන්නේ තමන්ගේ යුදමය උපකරණ පරීක්ෂා කරන පිටියක් වගේම, බටහිරට එරෙහිව තිබෙන 'දෙවන පෙරමුණක්'. ඉරානයේ පාලනය වෙනස් වී, එහි බටහිර හිතවාදී ඉස්ලාමීය නොවන  රජයක් පිහිටුවනු ලැබුවහොත්, රුසියාවට මැදපෙරදිග තිබෙන බලය සහ යුදමය සහයෝගය සම්පූර්ණයෙන්ම අහිමි වෙනවා. රුසියාවට ඉරානය කියන්නේ හුදෙක් රටක් නෙවෙයි, එය බටහිර බලයට එරෙහිව තිබෙන ශක්තිමත් පවුරක්.

ඉරාකය!

ඉරාකයේ දේශපාලනය දෙස බැලූ විට, එහි ඉරාන හිතවාදී ෂියා කණ්ඩායම් ඉතා ප්‍රබලයි. ඉරානය සහ ඉරාකය අතර පවතින්නේ ආගමික මෙන්ම දේශපාලනික බැඳීමක්. ඉරාකයේ වත්මන් දේශපාලන ස්ථාවරත්වය බොහෝ දුරට රඳා පවතින්නේ ඉරානයේ සහය මතයි.

සිතා බලන්න, ඉරාකය තුළ ක්‍රියාත්මක වන 'හෂ්ද් අල්-ෂාබි' වැනි සන්නද්ධ කණ්ඩායම් වලට පුහුණුව සහ මුදල් දෙන්නේ ඉරානයයි. ඉරානයේ මුල්ලා පාලනය බිඳ වැටුණොත්, ඉරාකයේ සිටින මෙම කණ්ඩායම් අනාථ වෙනවා. මෙය ඉරාකය තුළ යළිත් සිවිල් යුද්ධයක් ඇති කිරීමට පවා හේතු විය හැකියි. එම නිසා, ඉරාකය සැමවිටම කැමති තමන්ගේ අසල්වැසියා වන ඉරානය ශක්තිමත් ආගමික පාලනයක් යටතේ පවතිනවාටයි.

තුර්කිය!

තුර්කි ජනාධිපති රිසෙප් තායිප් එර්ඩොගන්ගේ දේශපාලන දර්ශනය සහ ඉරානයේ මුල්ලා පාලනය අතර මතවාදී ගැටුම් තිබුණත්, ඔහු ඉරානයේ බටහිර හිතවාදී ඉස්ලාමීය නොවන පාලනයකට දැඩි ලෙස බිය වෙනවා. මෙහි තවත් පැත්තක් තිබෙනවා. ඒ තමයි කුර්දි  ජනතාවගේ ප්‍රශ්නය. ඉරානයෙත් තුර්කියෙත් කුර්දි ජනතාව ජීවත් වෙනවා. ඉරානයේ පාලනය බිඳ වැටී අස්ථාවර වුවහොත්, එය තුර්කියේ සිටින කුර්දි බෙදුම්වාදීන්ට ශක්තියක් විය හැකි බව එර්ඩොගන් දන්නවා. අනෙක් අතට, ඉරානයේ නව පාලනයක් ඊශ්‍රායලය සමඟ සමීප සබඳතා පැවැත්වීමට ඉඩ ඇති අතර, එය තුර්කියේ කලාපීය බල ව්‍යාපෘතියට තර්ජනයක්.

සෞදි අරාබිය! 

සෞදි අරාබිය සහ ඉරානය කියන්නේ දශක ගණනාවක පසමිතුරන්. නමුත් තර්කානුකූලව බැලූ විට, සෞදි අරාබිය වඩාත් කැමති "දුර්වල මුල්ලා පාලනයක්" සහිත ඉරානයකට මිස, "ශක්තිමත් බටහිර හිතවාදී ඉස්ලාමීය නොවන" ඉරානයකට නෙවෙයි.

"ඇයි ඒ?"

ඉරානය බටහිර හිතවාදී ඉස්ලාමීය නොවන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රටක් වුවහොත්, ලෝකයේ ආයෝජන සහ අවධානය වේගයෙන් ඉරානය දෙසට ගලා එනු ඇත. ඉරානය සතු ඉන්ධන සම්පත සහ ස්වභාවික වායු නිධි ලෝකයේ විශාලතම ඒවා අතර තිබෙනවා. ඉරානය සම්බාධක වලින් මිදී නිදහස් වුවහොත්, ඔවුන් සෞදි අරාබියේ තෙල් වෙළඳපොළ ආක්‍රමණය කරනු ඇත. එවැනි ශක්තිමත් ආර්ථික ඉරානයක් සෞදි අරාබියේ නායකත්වයට විශාල අභියෝගයක්.

පලස්තීනය!

බොහෝ පලස්තීනුවන් (විශේෂයෙන් හමාස් වැනි කණ්ඩායම්) ඉරාන පාලනයට සහය දක්වන්නේ ඊශ්‍රායලයට එරෙහිව ඉරානය දක්වන දැඩි ස්ථාවරය නිසායි. ඉරානයේ මුල්ලා පාලනය තමයි ඔවුන්ට මූල්‍ය සහ යුදමය සහය ලබා දෙන ප්‍රධානතම පාර්ශවය. උදාහරණයක් ලෙස, ඉරානය සපයන රොකට් තාක්ෂණය නොමැතිව හමාස් සංවිධානයට ඊශ්‍රායලයට එරෙහිව සටන් කිරීම අපහසුයි. ඉරානයේ පාලනය වෙනස් වුවහොත්, නව රජය ඊශ්‍රායලය සමඟ සාමකාමී වනු ඇතැයි ඔවුන් බිය වෙනවා.

වාමාංශිකයන්ගේ ස්ථාවරය?

පුදුමයකට මෙන්, ජෙරමි කෝබින් වැනි බටහිර වාමාංශික නායකයන් සහ ඇතැම් ලිබරල් කණ්ඩායම් ඉරාන පාලනය කෙරෙහි යම් නම්‍යශීලී ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කරනවා. මෙයට හේතුව ඔවුන් තුළ පවතින දැඩි "ඇමරිකානු විරෝධය" යි. ඔවුන් විශ්වාස කරන්නේ ලෝකයේ ඇමරිකානු ආධිපත්‍යය බිඳ දැමීමට නම් ඉරානය වැනි රටවල් ශක්තිමත් විය යුතු බවයි. එහිදී ඉරාන කාන්තාවන්ට සිදුවන අසාධාරණයන් හෝ මානව හිමිකම් කඩවීම් ගැන ඔවුන් බොහෝ විට නිහඬ පිළිවෙතක් අනුගමනය කරන්නේ "අධිරාජ්‍ය විරෝධය" තම පරම අරමුණ කරගත් නිසයි.

චීනය!

ඉරාන පාලනය රැක ගැනීමට වඩාත්ම උනන්දු වන තවත් ප්‍රබල රාජ්‍යයක් වන්නේ චීනයයි. චීනය සහ ඉරානය අතර වසර 25ක දැවැන්ත උපායමාර්ගික ගිවිසුමක් අත්සන් කර තිබෙනවා. චීනයට ඉරානය වැදගත් වන ප්‍රධාන හේතු කිහිපයක් තිබෙනවා, සම්බාධක නිසා ඉරානයට තම තෙල් විකුණා ගැනීමට අපහසු වී ඇති මොහොතක, චීනය ඉතාමත් අඩු මිලට ඉරාන තෙල් විශාල වශයෙන් මිලදී ගන්නවා. මෙය චීනයේ වේගවත් ආර්ථිකයට විශාල ශක්තියක්.

'එක් තීරයක් - එක් මාවතක්' නම් චීන ගෝලීය වෙළඳ ව්‍යාපෘතියේ වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ඉරානය පිහිටා තිබෙනවා. ඒවගේම චීනය සහ ඉරානය බොහෝ විට තෙල් වෙළඳාමේදී ඇමරිකානු ඩොලරය වෙනුවට 'යුවාන්' භාවිත කිරීමට උත්සාහ කරනවා. එහෙත් ඉරානයේ පාලනය වෙනස් වී බටහිර හිතවාදී රජයක් ආවොත් චීනයට මේ සියලු වාසි අහිමි වෙනවා.

අවසන් විග්‍රහය..

ඉරානයේ පාලන තන්ත්‍රය වෙනස් වීම යනු හුදෙක් එක් රටක අභ්‍යන්තර කටයුත්තක් පමණක් නොව, එය මුළු මැදපෙරදිගම සහ ගෝලීය බල තුලනයම උඩුයටිකුරු කරන්නකි. දේශපාලන වාසි, ආර්ථික ලාභ සහ කලාපීය බලය වෙනුවෙන් බොහෝ රටවල් ඉරානයේ වත්මන් තත්ත්වය එලෙසම පවතිනවාට කැමතියි.

නමුත් මේ සියල්ල මැද දුක් විදින්නේ ඉරානයේ සාමාන්‍ය ජනතාවයි. ඔවුන් පතන නිදහස සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය බලවතුන්ගේ "භූ-දේශපාලනික ක්‍රීඩාවේ" උකස් කරනු ලැබ තිබෙනවා. ඔබේ අදහස කුමක්ද?  ඉරාන අරගලය ඔබ දකින්නේ කෙසේද?

(අන්තර්ජාලයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී)