ජීවිත බේරා ගැනීම සඳහා ඩෙංගු රක්තපාත උණ (DHF) තත්ත්වයේදී ලබාදෙන අත්‍යවශ්‍ය දියර ප්‍රතිකාරය ගැන නැවත සිතා බැලීමට විශේෂඥ වෛද්‍ය ලක්කුමාර් ප්‍රනාන්දුගෙන් හදිසි යෝජනාවක්

Jul 14, 2026 at 10:22 AM

|

Lanka Leader

"සාමාන්‍ය ඩෙංගු සහ රක්තපාත ඩෙංගු මුල සිටම රෝග දෙකක්"

ලංකාවේ ජ්‍යෙෂ්ඨතම ඩෙංගු ප්‍රතිකාර වෛද්‍යවරයෙකු ලෙස සැලකෙන ළමා රෝග විශේෂඥ වෛද්‍ය ලක්කුමාර් ප්‍රනාන්දු මහතා, දියර වර්ග ස්ථාවර වේගයකින් (Flat Rate) සහ අතරින් පතර බෝලස් (intermittent boluses) ලෙස ලබා දිය යුතු ආකාරය පිළිබඳව රෝගීන් දහස් ගණනකගේ සාක්ෂි ආශ්‍රයෙන් මෙම නිරීක්ෂණ ඉදිරිපත් කර තිබේ.

මරණ සංඛ්‍යාව බිංදුව දක්වා අඩු කර ගැනීම සඳහා දැඩි ඩෙංගු කළමනාකරණයේදී අතිශය වැදගත් සහ අත්‍යවශ්‍ය වන ‘දියර ප්‍රතිකාර’ (Fluid Therapy) ක්‍රමය පිරිපහදු කිරීමේ දැඩි අවශ්‍යතාවයක් ඇත.

ඩෙංගු උණ (DF) සහ ඩෙංගු රක්තපාත උණ (DHF) කළමනාකරණය පිළිබඳ 2010 ජාතික මාර්ගෝපදේශ පිටුපස සිටි ප්‍රධානතම වෛද්‍යවරයෙකු වන අතර, දිවා රෑ නොබලා ඩෙංගු රෝගීන් දහස් ගණනකගේ ඇඳ අසල සිට ප්‍රතිකාර කළ උපදේශක ළමා රෝග විශේෂඥ වෛද්‍ය ලක්කුමාර් ප්‍රනාන්දු මහතාගේ හදිසි යෝජනාව පහත පරිදි වේ.

ළමුන් සහ වැඩිහිටියන් යන දෙපිරිසටම ලොව ප්‍රථම වරට මීගමුවේ පිහිටුවන ලද ඩෙංගු සහ ඩෙංගු රක්තපාත උණ සායනික කළමනාකරණ මධ්‍යස්ථානයේ (CCMDDHF) නිර්මාතෘවරයා ලෙස, වෛද්‍ය ලක්කුමාර් දිනක් වයසැති බිළිඳාගේ සිට වයස අවුරුදු 100ක මහලු පුද්ගලයා දක්වා වූ රෝගීන්ට සක්‍රීයව ප්‍රතිකාර කර ඇත.

ජූලි 5 වැනිදා සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශයේ ඉහළ පෙළේ නිලධාරීන් සහ බොහෝ දුරට විශේෂඥ වෛද්‍යවරුන්ගෙන් පිරී ඉතිරී ගිය ‘ඩෙංගු සන්ධ්‍යාකාලීන යාවත්කාලීන කිරීමේ’ (Dengue Evening Update) සැසියකදී, වෛද්‍ය ප්‍රනාන්දු මහතා අභියෝගයක් එල්ල කරමින් ළමුන් සහ වැඩිහිටියන් සඳහා වන 2010 මාර්ගෝපදේශ තවදුරටත් අනුවර්තනය කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය.

එදින වෛද්‍ය ප්‍රනාන්දු මහතා ඩෙංගු රෝගීන්ගේ සූක්ෂ්ම දියර සටහන් දහස් ගණනක් (16,000ක්) පරීක්ෂාව සඳහා ඉදිරිපත් කළ අතර, එමඟින් ‘අතරින් පතර බෝලස් මාත්‍රා සහිත ස්ථාවර දියර වේගයක්’ (flat fluid rate with intermittent boluses) ජීවිත බේරා ගැනීමට උපකාරී වන බව ඔප්පු විය. 

ඩෙංගු ප්‍රතිකාර සඳහා සකසා ඇති මාර්ගෝපදේශවල “තවදුරටත් පිරිපහදු කළ” ක්‍රමවේදයක් ඔහු ඉල්ලා සිටීමට හේතුව මෙයයි.

අසරණ රෝගීන්ට උපරිම යහපත් ප්‍රතිඵල ලබා දීම සඳහා තමාට අභියෝග කරන ලෙසත් තමා සමඟ විවාද කරන ලෙසත් ඔහු තම සගයන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය.....“ඔබේ එකඟ නොවීම් ඔබ තුළම තබා නොගෙන ප්‍රශ්න අසන්න. සෞඛ්‍ය සම්පන්න ගැටුම් ප්‍රයෝජනවත් මෙන්ම සාදරයෙන් පිළිගන්නා අතර, ‘නව’ ප්‍රශ්න මට වඩා හොඳින් සිතීමට සහ වඩාත් තීක්ෂණ බුද්ධියක් ලබා ගැනීමට උපකාරී වනු ඇත.”

තම ඉදිරිපත් කිරීමේ කිසිදු කොටසකට ප්‍රකාශන හිමිකමක් (copyright) නොමැති බව පැහැදිලි කළ ඔහු, සායනික කළමනාකරණය පිළිබඳ නව සංකල්ප මගින් සායනික ප්‍රතිඵල, විශේෂයෙන්ම ඩෙංගු රක්තපාත උණ (DHF) පිළිබඳව අප තුළ පවතින බිය ‘වෙනස්’ කළ හැකි බව තරයේ කියා සිටියේය.

වෛද්‍ය ප්‍රනාන්දු මහතා අවධාරණය කළේ ජාතික මාර්ගෝපදේශ ‘අනුවර්තනය’ කර ‘පිරිපහදු’ කළහොත් එමඟින්:

📌️දැඩි සත්කාර ප්‍රතිකාර නොමැතිව, සාමාන්‍ය වාට්ටු තුළදීම ඩෙංගු රෝගයෙන් සිදුවන මරණ අනුපාතය (මරණ) සියයට බිංදුවක් (ZERO) දක්වා අඩු කර ගැනීමට උපකාරී වේ:

📌️නිවැරදිව අනුගමනය කළහොත්, ඩෙංගු වසංගතයක් පවතින කාලයකදී වැඩිපුර දැඩි සත්කාර ඒකක (ICU) ඇඳන්වල අවශ්‍යතාවය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ ඉවත් කළ හැකිය.

📌️දැඩි ඩෙංගු රෝගයට ගොදුරු වූ රෝගීන්ගේ රෝහල් ගතවීමේ කාලය කෙටි කරනු ඇත. 

📌️පද්ධතිය ක්‍රියාත්මක වූ පසු, ශ්‍රමය වැය වීම අඩු වේ.

📌️ වෛද්‍යවරයාට පවතින මානසික ආතතියද අඩු වනු ඇත.

“මෙවැනි අනුවර්තනයන් සහ පිරිපහදු කිරීම් මගින් මෙම 2026 වසංගතයේදී තවත් ජීවිත බේරා ගැනීමට සහ අපගේ රෝගී මරණ අනුපාතය (CFR) නැවත 0.00% හෝ 0.01% දක්වා ගෙන යාමට උපකාරී වනු ඇතැයි මම දැඩි ලෙස විශ්වාස කරමි. දැනට එය 0.07% කි,” ඔහු පැවසීය.

ශ්‍රී ලංකාව පුරා ඩෙංගු රෝගය සීඝ්‍රයෙන් පැතිර යන බැවින්, දශකයකට වැඩි කාලයක් තිස්සේ රැස් කරන ලද පුළුල් දත්ත මත පදනම්ව තමා විසින් නිර්මාණය කරන ලද ‘දියර කාන්දු වන ඩෙංගු (DHF) සඳහා ස්ථාවර වේගයක් සහ අතරින් පතර බෝලස් දීමේ ක්‍රමය’ (Flat rate with intermittent bolus regime) නමැති පිරිපහදු කළ දියර ප්‍රතිකාරය ක්‍රියාත්මක කරන ලෙස වෛද්‍ය ප්‍රනාන්දු මහතා ඉල්ලා සිටියි.

‘පිරිපහදු කළ’ දියර ප්‍රතිකාරය

ස්වාභාවික ඩෙංගු තත්ත්වයක් ‘සංකීර්ණ’ ඩෙංගු තත්ත්වයක් බවට පත් නොකරන ආකාරය පෙන්වා දෙමින්, වෛද්‍ය ලක්කුමාර් ප්‍රනාන්දු මහතා පවසන්නේ ඩෙංගු උණ (DF) සහ ඩෙංගු රක්තපාත උණ (DHF) අතර වෙනස හඳුනා ගැනීම වැදගත් බවයි.

රෝගයේ පළමු දින දෙක තුළ ඒවා බෙහෙවින් සමාන වුවද, ඒවා ආරම්භයේ සිටම එකිනෙකට වෙනස් සායනික තත්ත්වයන් දෙකකි. නිසි ලෙස කළමනාකරණය නොකළද, ඩෙංගු උණ (DF) කිසි විටෙකත් ඩෙංගු රක්තපාත උණ (DHF) බවට පත් නොවන බව ඔහු පවසයි.

ඔහුට අනුව, DHF හි සමහර මරණවලට හේතුව විය හැක්කේ දියර සමතුලිතතාවය අනිවාර්යයෙන් නඩත්තු නොකිරීම සහ කහදින (shock) තත්ත්වයන් නියමිත වේලාවට හඳුනා නොගැනීම හේතුවෙන් සිදුවන අක්‍රමවත් දියර ප්‍රතිකාරයයි.

ස්වාභාවික ඩෙංගු යනු සාමාන්‍යයෙන් දින 7ක රෝගී තත්ත්වයක් වන අතර DF සහ DHF අතර වෙනස මෙසේය:

📍 DF (ඩෙංගු උණ): ප්ලාස්මා කාන්දුවක් (plasma leakage) සිදු නොවේ; රෝගීන්ගෙන් 50%ක පමණ පට්ටිකා (platelets) 100,000ට වඩා අඩු විය හැක; ලියුකොපීනියා (leucopenia) හෙවත් සුදු රුධිරාණු අසාමාන්‍ය ලෙස අඩුවීම (<5000) ද පවතී; හිසරදය, මාංශ පේශි/සන්ධි/ඇටකටු වේදනාව පවතී; සහ එය DHF ලෙස හැඳින්වීමට තරම් රුධිර වහන ලක්ෂණ ප්‍රමාණවත් නොවේ.

📍DHF (ඩෙංගු රක්තපාත උණ):

උණ පවතින අවධිය (Febrile Phase): දින 2-7ක් දක්වා අධික උණ.

අවදානම් අවධිය (Critical Phase): පැය 24-48ක් පවතින ප්ලාස්මා කාන්දුවීම.

සුවය ලබන අවධිය (Convalescent Phase): දින 2-5ක් (වැඩිහිටියන්ගේ මීට වඩා දිගු විය හැක).

සමහර රෝගීන්ගේ සාමාන්‍යයෙන් 3 වන දිනෙන් පසුව සහ බහුලවම 5 වන දින දියර කාන්දු වීම ආරම්භ වේ. කලාතුරකින් 2 වන දින වුවද කාන්දු වීම සිදු විය හැක (එය ඉක්මන් මරණයට හේතු විය හැක) හෝ 7 වන දින සිදු විය හැක. සාමාන්‍යයෙන් කාන්දු වීම ආරම්භ වන්නේ පට්ටිකා 100,000ට වඩා අඩු වූ විටය. කලාතුරකින්, පට්ටිකා 100,000ට වඩා වැඩි වී අඩුවෙමින් පවතින විටද කාන්දු වීම සිදු විය හැක.

සායනික පරිසරය තුළ DHF රෝග විනිශ්චය සඳහා වඩාත්ම වෛෂයික ක්‍රමය පපුවේ සහ උදරයේ අල්ට්‍රාසවුන්ඩ් ස්කෑන් (ultrasound scanning) පරීක්ෂණය බව වෛද්‍ය ප්‍රනාන්දු මතක් කර දෙයි. එය දැන් ශ්‍රී ලංකාවේ ඩෙංගු කළමනාකරණයේ ‘සම්මතයක්’ බවට පත්ව ඇත.

‘දියර ප්‍රතිකාරය’ වෙත යොමු වෙමින් ඔහු පවසන්නේ, දියර කාන්දු වන සහ කාන්දු නොවන රෝගීන් සඳහා එය වෙනස් වන බවයි.

“ආරම්භක දියර ප්‍රතිකාරයට සාමාන්‍ය මුත්‍රා පිටවීම සඳහා හොඳ දියර ප්‍රමාණයක් ලබා දීම ඇතුළත් වේ. පට්ටිකා 150,000ට වඩා වැඩි නම්, දියර ප්‍රතිකාරය විය යුත්තේ – මුඛ මාර්ගයෙන් නිදහසේ ලබා දීම හෝ මුඛ මාර්ගයෙන් ලබා ගැනීමට නොහැකි නම් IV (ශිරාගතව) ලබා දීමයි. වමනය පාලනය කළ යුතු අතර විජලනය මඟහරවා ගත යුතුය. සාමාන්‍ය පරිදි මුත්‍රා පිටවීම සඳහා ප්‍රමාණවත් තරම් දියර (වැඩිත් නැති, අඩුත් නැති) පානය කිරීමට ඉඩ හරින්න,” ඔහු පවසයි.

කාන්දු වීමක් හඳුනාගත් විට හෝ සැක කරන විට, දියර ප්‍රතිකාරය වෙනස් විය යුතු බව වෛද්‍ය ප්‍රනාන්දු අවධාරණය කරයි. මෙයට හේතුව වැඩිපුර දියර ලබා දීමෙන් වැඩිපුර කාන්දු වීමක් සහ දියර අධික වීමක් (fluid overload) සිදුවන අතර, අඩු දියර ප්‍රමාණයක් ලබා දීමෙන් කාන්දු වීම අඩු වීමයි. අඩුවෙන් ලබා දීම කාන්දු වීම පාලනය කිරීමේ ක්‍රමයක් වුවද, ඉතා අඩු දියර ප්‍රමාණයක් කහදින (shock) තත්ත්වයට මග පාදයි. එබැවින් එහි මනා සමතුලිතතාවයක් තිබිය යුතුය.

“සෑම කෙනෙකුටම සම්පූර්ණ දියර කෝටාව ලබා දීම අත්‍යවශ්‍ය නොවේ. දර්ශක නිසි ලෙස පවත්වා ගන්නේ නම්, දියර ලබා නොදී ඉතිරි කර ගැනීමට උත්සාහ කරන්න. කෙසේ වෙතත්, අවයවවලට හානි සිදු කළ හැකි දිගුකාලීන කහදින (shock) තත්ත්වයට වඩා දියර අධික වීම (fluid overload) යහපත්ය. ඔබට සමීපව නිරීක්ෂණය කිරීමට සහ නිවැරදි දියර පරිමාව ලබා දීමට අපොහොසත් නම්, ප්‍රකාශිත ජාතික මාර්ගෝපදේශයට අනුකූල වීම වඩා හොඳය,” ඔහු තවදුරටත් පවසයි.

සායනික වෛද්‍ය ප්‍රනාන්දු මහතා නිර්දේශ කරන දියර ප්‍රතිකාර ක්‍රමය පහත පරිදිය:

බොහෝ මාර්ගෝපදේශවල විස්තර කර ඇති පරිදි දියර වේගය ඉහළ නැංවීම සහ පහත දැමීම වෙනුවට, දියර ප්‍රතිකාරය මුඛ මාර්ගයෙන් සහ IV ලෙස ස්ථාවර වේගයකින් (flat rate of fluids - 1.5ml/kg/hr) විය යුතු අතර, කලාතුරකින් කිහිප දෙනෙකුට පමණක් අතරින් පතර බෝලස් (intermittent bolus/es) අවශ්‍ය වේ. මෙයට ඇඳ අසල සිදු කරන අල්ට්‍රාසවුන්ඩ් පරීක්ෂණ සහ කපිලර PCV (Packed Cell Volume) පරීක්ෂාවක සහාය ලැබිය යුතුය.

වෛද්‍ය ප්‍රනාන්දුගේ තවත් අනතුරු ඇඟවීමක් වන්නේ ටැකිකාඩියා (tachycardia - සාමාන්‍යයෙන් වැඩිහිටියෙකුගේ විවේකීව සිටින විට හෘද ස්පන්දන වේගය මිනිත්තුවකට 90කට වඩා වැඩි වීම) පිළිබඳව අවධානයෙන් සිටීමයි, එය ඩෙංගු මරණ සමාලෝචනවලදී දක්නට ලැබෙන “ඉතා ස්ථාවර” මුල්කාලීන ලක්ෂණයකි.

“රුධිර සංසරණ අසමතුලිතතාවය (vital organs වෙත ප්‍රමාණවත් රුධිර ප්‍රමාණයක් සහ ඔක්සිජන් සැපයීමක් පවත්වා ගැනීමට රුධිර සංසරණ පද්ධතිය අසමත් වීම) ඇති වීමට පෙර, ශරීරයේ වන්දි ගෙවීමේ යාන්ත්‍රණයක් ලෙස ටැකිකාඩියා තත්ත්වය මතු වේ. කාන්දු වීම හෝ ලේ ගැලීම හේතුවෙන් අඩු රුධිර පීඩනය (hypotension) හෝ කහදින (shock) තත්ත්වයන් ඇති වීමට පැය කිහිපයකට පෙර සිටම රෝගීන්ගේ හෘද ස්පන්දන වේගය ඉහළ මට්ටමක පවතී,” යැයි පවසන ඔහු, ටැකිකාඩියා යනු කහදින තත්ත්වය සහ දැඩි ඩෙංගු තත්ත්වය වළක්වා ගත හැකි වඩාත්ම ප්‍රයෝජනවත් අනතුරු ඇඟවීමේ ලක්ෂණයක් වුවද, 2009 ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ (WHO) මාර්ගෝපදේශය එය අනතුරු ඇඟවීමේ ලක්ෂණයක් ලෙස හඳුනා ගැනීමට අපොහොසත් වූ බව අවධාරණය කළේය.

1975 සහ 1997 වර්ෂවල DF සහ DHF ලෙස පැවති ඩෙංගු වර්ගීකරණය, 2009 WHO වර්ගීකරණය මගින් ‘අනතුරු ඇඟවීමේ ලක්ෂණ සහිත ඩෙංගු සහ දැඩි ඩෙංගු’ (Dengue with Warning Signs and Severe Dengue) ලෙස වෙනස් කරන ලදී.

වාසනාවකට මෙන්, ශ්‍රී ලංකාව මෙම වර්ගීකරණය වැළඳ නොගත් අතර, එය ලෝකයේ සෙසු රටවලට සාපේක්ෂව අපේ රටේ රෝගී මරණ අනුපාතය අඩු මට්ටමක පවත්වා ගැනීමට උපකාරී විය. “මෙයට හේතුව අප DF සහ DHF වර්ගීකරණයටම ඇලී සිටීමයි,” වෛද්‍ය ප්‍රනාන්දු පවසයි.

වෛද්‍ය ප්‍රනාන්දු මහතාගේ තවත් වැදගත් පෙන්වා දීමක් වන්නේ ස්වාභාවික දියර කාන්දු වීමේ ‘රටාවයි’ – එය පිත්තාශය (gall bladder) අවටින් ආරම්භ වී, පසුව මොරිසන්ගේ පසුම්බිය (Morrison’s pouch), ශ්‍රෝණිය (pelvis), උදර කුහරය (peritoneum), දකුණු ප්ලූරල් කුහරය (right pleural cavity) සහ අවසානයේ වම් ප්ලූරල් කුහරය (left pleural cavity) දක්වා ගමන් කරයි. කාන්දු වීම අවසන් වූ පසු, දියර නැවත අවශෝෂණය වීමද එම රටාවටම සිදු වේ, එනම් පිත්තාශය අවටින් ආරම්භ වී වම් ප්ලූරල් කුහරයෙන් අවසන් වේ.

ඩෙංගු මරණ බිංදුවක් දක්වා ළඟා කර ගැනීම සඳහා වෛද්‍ය ලක්කුමාර් ප්‍රනාන්දු මහතාගෙන් පියවර හතක්:

1. මුල් අවධියේදීම රෝග විනිශ්චය සඳහා නිවැරදි රැපිඩ් ඇන්ටිජන් පරීක්ෂණයක් (Rapid Antigen Test) සිදු කරන්න.

2. කාන්දු වීම කල්තියා හඳුනා ගැනීමට නිතිපතා රෝගී ඇඳ අසලදීම අල්ට්‍රාසවුන්ඩ් (bedside ultrasound) පරීක්ෂණයක් භාවිතා කරන්න.

3. කහදින (shock) සහ නැවත කහදින (re-shock) තත්ත්වයන් වළක්වා ගැනීම සඳහා නිතරම නාඩි පීඩනය (pulse pressure) 30mmHg ට වඩා ඉහළින් තබා ගන්න.

4. කාන්දු වීම හඳුනාගත් වහාම කාන්දු වන අවධිය සඳහා දියර කෝටාව ගණනය කරන්න.

5. දියර වේගය ක්‍රමයෙන් වැඩි කිරීම සහ අඩු කිරීම වෙනුවට, 1.5ml ක ‘ස්ථාවර වේගයකින්’ (Flat Rate) අතරින් පතර බෝලස් (intermittent boluses) සමඟ දියර ලබා දෙන්න.

6. දියර ප්‍රතිකාරය මෙහෙයවීම සඳහා කපිලර හෙමාටොක්‍රිට් (capillary hematocrit) පරීක්ෂණයක් සිදු කරන්න.

7. මැදිහත්වීම් පිළිබඳව තීරණය කිරීමට VOTS (Volume Over Time Scale) භාවිතා කරන්න – 

- කුමුදුනී හෙට්ටිආරච්චිගේ වාර්තාවේ සිංහල පරිවර්තනයකි.

(සමාජ මාධ්‍යයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී)