ඉරානය: එක්සත් ජනපදයට අසාර්ථක වීමට ඉඩ දිය නොහැකි පරීක්ෂණය.

Mar 26, 2026 at 04:10 PM

|

Lanka Leader

ඉරානය සමඟ අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය කරගෙන යන යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලය ඉදිරි වසර ගණනාව තුළ ලෝක වේදිකාවේ ඇමරිකාවේ හැකියාවන් තීරණය කරනු ඇත. බටහිර ආසියාවේ සිදුවන වත්මන් ගැටුම කලාපයෙන් ඔබ්බට ඉතා භයානක ප්‍රතිවිපාක ගෙන දෙන්නක් වීම නියතියකි.

කෙසේ වුවද මේ වන විට ඉරානය සම්බන්ධයෙන් එක්සත් ජනපද ප්‍රතිපත්තිය වඩ වඩාත් අක්‍රමවත් වී ඇත. අමෙරිකානු ජනාධිපතිවරයාගේ වෙනස්වන වාග්ලංකාර කෙරෙහි අවධානය යොමු කරනවාට වඩා, ගැටුමට පාදක වන තර්කනය පරීක්ෂා කිරීම ලෝක ජනයාට වඩාත් ප්‍රයෝජනවත් වේ. ඉරානයේ දුර්වලතාවය ලෙස තමන් දකින දෙයින් ප්‍රයෝජන ගනිමින්, ඉරානයට එරෙහිව දැඩි ලෙස ක්‍රියා කිරීමට දැන් සුදුසුම කාලය බව එක්සත් ජනපදය සිතන බව පෙනෙන්නට තිබේ.

හුදකලාව බැලූ විට, ඉහත කී අරමුණට යම් සීතල තාර්කිකත්වයක් ඇත. හොඳින් ක්‍රියාත්මක කරන ලද තනි, ප්‍රහාරයකට, න්‍යායාත්මකව, දිගුකාලීන ඉලක්ක කිහිපයක් එකවර සාක්ෂාත් කරගත හැකිය. එනම්, 1979 ඉරානයේ අමෙරිකා තානාපති කාර්යාල අර්බුදයේ ඓතිහාසික දුක්ගැනවිලි විසඳා ගැනීම, ඊශ්‍රායලයට සතුරු යැයි සැලකෙන පාලන තන්ත්‍රයක් ඉවත් කිරීම, ප්‍රධාන බලශක්ති සම්පත් සහ ප්‍රවාහන මාර්ග කෙරෙහි ලීවරයක් ලබා ගැනීම සහ නැගී එන යුරේසියානු ඒකාබද්ධතා ව්‍යාපෘති දුර්වල කිරීම  වැනි තීරණාත්මක ව්‍යාපෘති සාක්ෂාත් කර ගත හැකිය. උපදේශකයින් මෙය දුර්ලභ අවස්ථාවක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඇති බව පෙනේ. අමෙරිකානු ජනාධිපතිවරයා  නොපැකිළිව තර්කය පිළිගත්තේය.

නමුත් එවැනි අභිලාෂයන් මූලික වැරදි ගණනය කිරීම් මත රඳා පවතී. ඉරානය 2003 දී පැවැති ඉරාකය නොවනවාක් මෙන්ම 2001 දී පැවැති ඇෆ්ගනිස්ථානයද නොවේ. මෑත වසරවලදී එක්සත් ජනපදය සෘජුවම මුහුණ දුන් ඕනෑම විරුද්ධවාදියෙකුට වඩා ඉරානයේ හමුදාව බෙහෙවින් ශක්තිමත්ය. එලෙසම ඉරානය ගැඹුරු උපායමාර්ගික ගැඹුරක් සහ ගෝලීය වෙළඳ හා බලශක්ති ප්‍රවාහයන්ට බරපතල බාධාවන් ඇති කිරීමේ හැකියාව ඇති විශාල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවක් ඇති රාජ්‍යයකි.

මා ඉහත අවසානයට සඳහන් කළ කරුණ තීරණාත්මක ය. ඉරානයේ භූගෝලීය පිහිටීම රටවල් කිහිපයක් පමණක් සතුව ඇති ලීවරයක් ලබා දෙයි. සීමිත ගැටුමක් පවා මැද පෙරදිගින් ඔබ්බට නැව් මාර්ග සහ ආර්ථික ස්ථාවරත්වයට තර්ජනයක් විය හැකි අතර එය එක්සත් ජනපදයේ සහ එහි සහචරයින්ගේ අවශ්‍යතාවලට සෘජුවම බලපානු ලබයි. එම යථාර්ථය පමණක් ඉක්මන්, පිරිසිදු ජයග්‍රහණයක් සඳහා වන ඕනෑම උත්සාහයක් සංකීර්ණ එකක් බවට පත් කරයි.

එපමණක් නොව, දේශපාලන සන්දර්භය අතීත එක්සත් ජනපද මැදිහත්වීම්වලට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් තත්වයක පවතී.අතීත ක්‍රියාමාර්ගවලදී දක්වා ඇති පැහැදිලි හේතු නොමැතිව මෙම බලහත්කාරය පෙන්වීම එක්සත් ජනපද හවුල්කරුවන් නොසන්සුන් කර ඇත. මීට පෙර එක්සත් ජනපදයට සහාය දැක්වූ මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් දැන් වඩාත් ප්‍රවේශම් සහගත වන අතර අවදානම් සහ අවිනිශ්චිත ප්‍රතිඵල ගැන සිතමින් සිටිති.

අමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ මූලික උපකල්පනය වූයේ ඉරානය ඉක්මනින් යටත් වනු ඇති බවයි. එම යටත් වීම කෙබඳු වනු ඇත්ද යන්න කිසි විටෙකත් සම්පූර්ණයෙන්ම පැහැදිලි නොවීය. එනම් පාලන තන්ත්‍ර බිඳවැටීම, වෙනිසියුලාවේ සිදුවූවාක් මෙන් බලහත්කාරයෙන් අනුකූල වීම හෝ ටෙහෙරානයේ බලය තියුනු ලෙස සීමා කරන සාකච්ඡාමය විසඳුමක් යන විසඳුම් වලින් ඔබ්බට නොවන තත්වයක් බලාපොරොත්තු  විය. කෙසේ වෙතත්, දිගුකාලීන ගැටුමක් අමෙරිකානු සැලැස්මේ කොටසක් නොවීය.

කෙසේ වුවද මේ වන විට ගැටුම ඇදී ගොස් ඇති බැවින්, වඩාත් මූලික ප්‍රශ්නයක් මතු වී ඇත. එනම් සාර්ථකත්වය යනු කුමක්ද? යන පැනයයි. මෙම උභතෝකෝටිකය ඇමරිකානු විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ පුළුල් වෙනසක් පිළිබිඹු කරමින් පවතියි. "ඇමරිකා ෆස්ට්" හෙවත් ඇමෙරිකාව පළමුව යන සටන් පාඨය බොහෝ විට හුදකලාව හෝ සංයමය ලෙස අර්ථ දැක්වේ. එහෙත් ප්‍රායෝගිකව, එහි අර්ථය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනත් ප්‍රපංචයක් බවට වර නංවා ඇත.එනම් එය වගකීමකින් තොරව සහ ඉතා මැනවින්, පිරිවැයකින් තොරව එක්සත් ජනපද අරමුණු හඹා යාම බව තහවුරු කර ඇත. ඒ අනුව සටන් පාඨයේ ගැඹුරු මූලධර්මය සරලයි. එනම් කැපවීම් අවම කරන අතරතුර උපරිම ප්‍රතිලාභ ලබා ගැනීම වේ.

කලක්, ඔහුගේ මෙම ප්‍රවේශය ක්‍රියාත්මක වන බවක් පෙනෙන්නට තිබුණි. ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ පළමු වසර තුළ,බොහෝ විට අතිමහත් ආර්ථික බලය උපයෝගී කර ගනිමින් ඔහු ඇමරිකානු නියමයන් පිළිගැනීමට හවුල්කරුවන්ට බලපෑම් කිරීමට සමත් විය. නමුත් එම උපායමාර්ගය අර්ථවත් ප්‍රතිරෝධයක් නොමැතිකම මත රඳා පවතී. පාලනය කළ නොහැකි තත්වයකට එය උපයෝගී කරගන්නා   විට එය වඩාත් භයානක වේ.

ප්‍රධාන භූ දේශපාලනික අර්බුදයක් නිර්මාණය කිරීම සහ වොෂින්ටනය වාසි ලබා ගන්නා අතරතුර අනෙක් අය ප්‍රතිවිපාක අවශෝෂණය කර ගනු ඇතැයි අපේක්ෂා කිරීම සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් යෝජනාවකි. එය විරුද්ධවාදීන් පමණක් නොව, එක්සත් ජනපදය තුලම ක්‍රියාත්මක වන සමස්ත පද්ධතියම අස්ථාවර කිරීමේ අවදානමක් ඇත.

මුල් දශක කිහිපය තුළ, එක්සත් ජනපද නායකත්වය "ලිබරල් හෙවත් නිදහස් ලෝක පිළිවෙලක්" අනුව සකස් කරන ලද අතර, එහිදී ඇමරිකානු අවශ්‍යතා ඉදිරියට ගෙන යාම සැමට ප්‍රයෝජනවත්ය යන්න ඒත්තු ගැන්වෙන ලෙස ඉදිරිපත් කරන ලදී. "කාරුණික ආධිපත්‍යයක්" පිළිබඳ සංකල්පය මෙම කාල පරිච්ඡේදයෙදී මතු විය. කෙසේ වුවද ට්‍රම්ප්ගේ ලෝක දැක්ම එම පූර්ව නිගමනය ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබන්නේය. ඒ වෙනුවට, එක්සත් ජනපද සමෘද්ධිය අන් අයගේ වියදමින් පැමිණිය යුතු බවත්, පැරණි සමතුලිතතාවය ආපසු හැරවීමට කාලය පැමිණ ඇති බවත් එය උපකල්පනය කරයි.

මෙම සීරු මාරුව ගැඹුරු ඇඟවුම් දරයි. තවදුරටත් ස්ථාවරත්වයක් ලබා දීමට උත්සාහ නොකරන ආධිපත්‍යයක් බලහත්කාරය මත වඩාත් දැඩි ලෙස රඳා පැවතිය යුතුය. නමුත් බලහත්කාරය ඵලදායී වීමට නම්, විශ්වසනීයත්වය අවශ්‍ය වේ. අවශ්‍ය විටෙක තම කැමැත්ත පැනවිය හැකි බව ආධිපත්‍ය බලය පැහැදිලිව පෙන්නුම් කළ යුතුය. ඉරානය අමෙරිකාවේ පැවැත්මේ පරීක්ෂණාගාරය බවට පත්ව ඇත.

ඇත්ත වශයෙන්ම, එක්සත් ජනපදය මෙම අභියෝගය තමාටම තෝරාගෙන ඇත. එබැවින් අවදානම අතිශයින් ඉහළ ය. තීරණාත්මක ප්‍රතිඵලයක් අත්කර ගැනීමට අපොහොසත් වීම තවත් පසුබෑමක් පමණක් නොව, එය ස්ථාපිත කිරීමට උත්සාහ කරන නව නීති යටතේ ගෝලීය බලවතෙකු ලෙස ක්‍රියා කිරීමට වොෂින්ටනයට ඇති හැකියාව ප්‍රශ්න කරනු ඇත.

පෙර පැවති සංග්‍රාම සමූහයන්ගෙන් වත්මන් ගැටුම වෙන්කර හඳුනා ගන්නේ මෙයයි. ඉරාකය සහ ඇෆ්ගනිස්ථානය පැහැදිලි ජයග්‍රහණ නොමැතිව අවසන් වූ නමුත් ඒවා වෙනස් උපායමාර්ගික ආදර්ශයක් යටතේ සටන් කරන ලද සටන් වේ. අද ගැටුම වඩාත් විවෘතව ගනුදෙනුකාරී වන අතර, වඩාත් පැහැදිලිව බල ප්‍රක්ෂේපණය පිළිබඳ වන අතර නීතිමය හෝ දෘෂ්ටිවාදාත්මක සලකා බැලීම්වලින් අඩු සීමාවකට කොටු වේ.

එමඟින් ජයග්‍රහණය නිර්වචනය කිරීම වඩාත් හදිසි වනවා මෙන්ම වඩාත් දුෂ්කර කරයි. අවශ්‍ය නම් මඟහැරිය හැකිව තිබූ යුද්ධයකදී, සාර්ථකත්වය සඳහා වන නිර්ණායක කල්තියා නියම කර නොමැත. එහෙත් ඇතැම් ප්‍රතිඵල පැහැදිලිවම අඩු වනු ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, ගෝලීය වැදගත්කමක් ඇති හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධිය මත ඉරානය ඵලදායී පාලනයක් රඳවා ගන්නේ නම් ඕනෑම මෙහෙයුමක් සාර්ථක යැයි සැලකිය හැකි යැයි සිතීම දුෂ්කර ය.

පැහැදිලි විසඳුමක් නොමැතිව ගැටුම දිගු වන තරමට, වොෂින්ටනය මත ඇතිවන පීඩනය වැඩි වනු ඇත. ජාත්‍යන්තර පද්ධතිය තුළ අමෙරිකානු භූමිකාව නැවත අර්ථ දැක්වීමට උත්සාහ කරන බලවතෙකුට අපැහැදිලි බව විකල්පයක් නොවේ.  ඒ අනුව නිගමනය තියුණු ය. එක්සත් ජනපදයට දැන් තීරණාත්මක ජයග්‍රහණයක් අවශ්‍යයි. විකල්පය ලෙස පැහැදිලි ප්‍රතිඵලයක් නොමැති දිග්ගැස්සුනු ගැටුමක්, මැද පෙරදිග පමණක් නොව, ගෝලීය වශයෙන් අමෙරිකාවේ ස්ථාවරය අඩපණ කරනු ඇත.

ඒ සමඟම, සාකච්ඡාමය විසඳුමකට එළඹීමට ඇති සම්භාවිතාව අඩු බව පෙනේ. දෙපාර්ශ්වයේම ඉල්ලීම් විස්ඳුමට එළඹීමට ඇති හැකියාවට ඉතා දුරින් පවතී. ඒ අනුව ඉදිරියේදී වඩාත්ම සිදුවිය හැකි  තත්වය ලෙස පවතින්නේයුද්ධය උත්සන්න වීම පමණි.

සිදු විය හැකි අවදානම් පැහැදිලිය. නමුත් වොෂින්ටනයට, අසාර්ථක වීමේ පිරිවැය වඩා විශාල විය හැකිය.

ෆියෝඩර් ලුක්යානොව් විසින් රචිත Iran: The test the US cannot afford to fail    ලිපියේ සිංහල පරිවර්තනයයි. පරිවර්තනය ජීවන්ත ජයතිස්ස

ෆියෝඩර් ලුක්යානොව් යනු ජාත්‍යන්තර සබඳතා සහ විදේශ ප්‍රතිපත්ති ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රමුඛතම රුසියානු විශේෂඥයෙකි. ඔහු 1990 සිට පුවත්පත් කලාවේ යෙදී ඇති අතර නූතන ජාත්‍යන්තර සබඳතා සහ රුසියානු විදේශ ප්‍රතිපත්තිය පිළිබඳ ප්‍රකාශන රාශියක කතුවරයාද වේ.

2002 සිට, ඔහු විදේශීය සහ රුසියානු විශේෂඥයින් සහ ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් අතර සංවාද සහ විවාද සඳහා වේදිකාවක් ලෙස කටයුතු කරන ලද සඟරාවක් වන Russia in Global Affairs සඟරාවේ ප්‍රධාන කර්තෘවරයා ලෙස කටයුතු කර ඇත.

2012 දී, ඔහු පැරණිතම රුසියානු රාජ්‍ය නොවන සංවිධානවලින් එකක් වන රුසියාවේ විදේශ සහ ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ කවුන්සිලයේ සභාපති ධුරයට තේරී පත් විය. 2015 සිට, ඔහු වැල්ඩයි ජාත්‍යන්තර සාකච්ඡා සමාජයේ සංවර්ධනය සහ සහාය සඳහා වූ පදනමේ විද්‍යාත්මක කටයුතු සඳහා අධ්‍යක්ෂවරයා ලෙස කටයුතු කර ඇත.

ඔහු ජාතික පර්යේෂණ විශ්ව විද්‍යාලයේ උසස් ආර්ථික විද්‍යා පාසලේ ලෝක ආර්ථික හා ගෝලීය දේශපාලන පීඨයේ පර්යේෂණ මහාචාර්යවරයෙකු ලෙස සේවය කරයි.